6 Ekim 2026’da Erivan’daki Ermenistan Tarih Müzesi, artık var olmayan ama sayısız şekilde var olmaya devam eden bir şehre kapılarını açtı. “Ani: Bir Orta Çağ Ermeni Başkentinin Bin Bir Öbür Hayatı” başlıklı sergi, son bir buçuk yüzyılda Ani harabelerini çok farklı kitleler için okunabilir ve bazen de okunamaz kılan fotoğrafları, karikatürleri, şiirleri, seyahatnameleri ve arkeolojik bulguları bir araya getiriyor.
Serginin ilk versiyonu, 19 Mart – 20 Nisan 2026 tarihleri arasında Budapeşte’deki Petőfi Edebiyat Müzesi’nde, Pázmány Péter Katolik Üniversitesi Ermeni Çalışmaları Bölümü iş birliğiyle gösterildi. Her iki sergi de Gerda Henkel Vakfı tarafından finanse edilen ve Leipzig’deki Leibniz Doğu Avrupa Tarih ve Kültür Enstitüsü (GWZO) ile Berlin Özgür Üniversitesi’nde yürütülen “Kayıp-ama-bulunmuş: Tartışmalı Kavşaklarda Ermeni Başkenti Ani” araştırma projesinin bir parçası.
Proje daha önceki bir çalışmadan doğdu. Baş araştırmacısı Bálint Kovács, Karadeniz çevresindeki Ermeni toplulukları hakkında yazan, Venedik San Lazzaro’dan Mkhitarist bilgin Minas Bzhishkian (1777-1851) üzerine çalışmıştı. Bu toplulukları anlatırken Bzhishkian şöyle demişti: “Bu insanlar Ani’dendir.” Onun yazılarında Ani sadece bir harabe olarak değil, bir diasporik yapılanma olarak şehir surlarının çok ötesine taşınan bir anı ve kimlik olarak görünüyordu. İkinci bir itici güç, Ani’nin direncini sık sık anka kuşu metaforuyla anlatan Fransız-Ermeni tarihçi Claude Mutafian’dan geldi. Bir araya getirildiğinde, bu iki imge – dağılmış torunlar ve küllerinden doğan bir şehir – projenin temel sorusunu şekillendirdi: Bir yerleşim yeri olarak kaybolmuş bir şehri, Ermeni bellek manzarasının küresel bağlamı içinde konumlandırırken nasıl düşünebiliriz? Bu sorunun peşinden giden proje kısa sürede ilk çerçevesini aştı ve diğer “kayıp” Ermeni şehirlerinin araştırmacıları için bir platforma, ayrıca serginin Budapeşte’den Erivan’a yolculuk ettiği bir ağa dönüştü.
Erivan’da ise sergi farklı bir biçim aldı. Ermenistan Tarih Müzesi ile iş birliği içinde geliştirilen sergi, şimdi Ani’nin birçok (yeniden) hayal edilişini, Müze’nin kalıcı sergisinin yanında, alanda kazılan arkeolojik malzemelerle yan yana koyuyor. Küratörler Karen Jallatyan ve Konrad Siekierski’nin bana söylediği gibi, Ani’nin mimari şaheserlerini sergilemeyi ya da Ermenistan Tarih Müzesi’nin onlarca yıldır yaptığını tekrarlamayı amaçlamamışlar. Yol gösterici fikir farklıydı: Ani var olduğundaki haliyle değil, Ani’nin öbür hayatları – artık var olmadığında nasıl var olduğu. Bir salondan diğerine yürürken ziyaretçiler taş ile taşın imgesi arasında, hayatta kalan nesneler ile onları canlı tutan hikâyeler arasında hareket ediyor. İşte zaman, medya ve sınırlar arasında ileri geri giden bu hareket, sergiye katılmayı özellikle özel bir deneyim haline getiriyor.
Gerçek ile hayal arasında bir şehir
Bir zamanlar Bagratid krallığının başkenti olan Ani, gerçek bir yer olmaktan çıkıp yoğun bir şekilde hayal edilen bir yere dönüşeli çok oldu. Zaten Orta Çağ’da bile “bin bir kiliseli şehir” olarak mitolojikleştirilmişti. Bugün, Ermenistan Cumhuriyeti’ndeki ve küresel diasporadaki Ermeniler için Ani, değişen ve bazen birbiriyle yarışan kimlikler için bir referans noktası görevi görüyor.
Küratörlerin “öbür hayatlar” kelimesini seçmesi çok şey anlatıyor. Serginin Ermenice başlığı, Ani’nin veraprumner’inden söz ediyor; bu kelime hayatta kalmayı ve yeniden yaşamayı, bir şeyden daha uzun yaşamayı ve onu bir kez daha deneyimlemeyi bir arada tutuyor. İngilizcede bu çift anlam ironik bir şekilde bir ölçüde kayboluyor. Ermenicede ise serginin tam olarak ne hakkında olduğunu yakalıyor: Orta Çağ şehri olarak kendisi değil, on dokuzuncu yüzyıldan itibaren sürekli olarak hayatta kalma, yeniden yaşanma ve yeniden yapılma biçimleri. Bu anlamda Ani harabeleri, serginin “karmaşık bir bellek manzarası” olarak adlandırdığı şeyi oluşturuyor; metinsel, görsel ve dijital temsillerin medya, kültür ve coğrafyalar arasında yaratıcı bir şekilde bağlandığı bir arazi. Bu, serginin anıyı basitçe kutladığı anlamına gelmiyor. Daha ziyade, küratörler kavramın kendisiyle eleştirel bir ilişki kurmayı amaçladılar – onu zorlayarak ve istikrarsızlaştırarak, ki bu dijitalleşme ve yeni öğrenme ve bağlantı biçimleri ışığında özellikle önemli. Ani’nin çok fazla jeopolitik ve tarihi katmanı var ki onun anısı tekil olamaz. Bunun yerine sergi, ziyaretçileri çok sayıda anıya dikkat etmeye ve onların yaratıcı gücüne odaklanmaya davet ediyor. Bunu, Ani birileri onu hatırladığı için var olan nesneleri – şiirler, resimler, fotoğraflar, eskizler, karikatürler ve daha fazlasını – bir araya getirerek yapıyor ve sonra bu farklı bellek üretimi iplikleri tek bir mekânda bir araya getirildiğinde belleğe ne olduğunu soruyor. Ermeni kültüründe hatırlanacak çok şey var. Karen’in konuşmamızda söylediği gibi soru, “ne hatırladığınız değil, nasıl hatırladığınız.”
Harabe tutkusu ve görme şekilleri
On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından Rus Devrimi’ne (ya da nasıl baktığınıza bağlı olarak darbesine) 1917’ye kadar, Ani harabeleri Rus İmparatorluğu sınırları içindeydi. İşte o zaman yeni bir hayat buldular. Her şeyden önce bu yeni hayat, 1892 ile 1917 arasında Nikolai Marr tarafından yürütülen kazılar ve onunla birlikte çalışan Ermeni meslektaşları sayesinde oldu: Ani’nin kiliselerini, surlarını ve katedralini ölçüp çizen mimar Toros Toramanian; arkeolog Ashkharbek Kalantar; ve etnograf Yervand Lalayan. Marr ve ekibi sadece kazı yapmadı. Kitapçıklar yayınladılar, Ermeni topluluklarında dersler verdiler ve kazılar için fon topladılar. Çalışmaları sayesinde Ani hızla bir hac yeri ve Ermeni aydınları için bir buluşma noktası haline geldi. Aynı zamanda fotoğraf, film, demiryolları ve posta hizmeti, Ani imgelerinin daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlayan araçlar haline geldi. Sergi, ortaya çıkan bu hayranlığı “harabe tutkusu” olarak adlandırıyor; kalbinde derin bir kayıp duygusu yatan harabelere duyulan bir saplantı.
Ohannes Kurkdjian’ın (1851-1903) hikâyesi, aynı Ani imgesinin çok farklı şeyler ifade edebileceğini gösteriyor: Ermeniler için ulusal kayıp ve umudun sembolü, imparatorluk yetkilileri için şüpheli bir nesne ve Avrupalı izleyiciler için egzotik bir merak konusu. 1870’lerin sonlarında Kurkdjian, Aram Vruyr’un yardımıyla Ani’yi ilk fotoğraflayan kişi oldu ve 1880 civarında “Ruines d’Arménie: Ani” albümünü Fransızca ve Ermenice olarak yayınladı, ama dikkat çekici bir şekilde Rusça olarak değil. Yetkililerin bunu yasakladığı iddia ediliyor, ancak aynı fotoğraflar kısa süre sonra Londra’daki The Graphic’te ve turistik “Vue de Caucase” serisinde ortaya çıktı. Harabe tutkusu düşünceli bir özlemse, “harabe pornosu” onun tüketimci gölgesidir; tarihinden ve ondan etkilenen insanlardan kopuk, çürümenin estetikleştirilmiş tüketimi. Bu ikinci terimi on dokuzuncu yüzyıla uygulamak anakronik olur, ancak Kurkdjian’ın fotoğrafları birinden diğerine ne kadar kolay kayılabileceğini ortaya koyuyor.
Kurkdjian’ın stereoskopik kartlarından çok uzakta olmayan bir cam vitrinde, Toramanian’ın Marr’ın kazıları sırasında Ani’nin anıtlarını belgelemek için kullandığı kendi ahşap fotoğraf makinesi duruyor. Erivan Tarih Müzesi koleksiyonundan olan bu makine, küratörlerin en sevdiği nesnelerden biri. Makinenin boyutu, bir zamanlar Ani’nin bir görüntüsünü alandan geri getirmenin ne gerektirdiği hakkında çok şey anlatıyor. Aynı zamanda Ani’yi görmenin hiçbir zaman tarafsız olmadığının da bir hatırlatıcısı. Romantik, bilimsel ya da ticari olsun, Ani’nin her fotoğrafı aynı zamanda harabelerin ne anlama geldiği ve kime ait olduğu hakkında bir iddiaydı.
Hürmet ile alay arasında
Fotoğraf Ani’yi kutsallaştırdıysa, hiciv onu yeniden yeryüzüne indirdi. Serginin özellikle ilgi çekici bir bölümü, yirminci yüzyılın ilk üç on yılında Tiflis’te aralıklarla yayınlanan ve sosyal ve siyasi şikâyetler için önemli bir mecra haline gelen Ermeni süreli yayını Khatabala’ya ayrılmış. Khatabala’nın karikatürleri harabeleri hem motif hem de tema olarak ele aldı ve zaman zaman Ani ile doğrudan ilgilenerek sosyal adetler, kültürel değişim ve siyasi gelişmeler hakkında keskin sorular sordu. Tekrarlanan bir hedef, Marr tarafından yönetilen arkeolojik kazılar ve onların ilham verdiği coşkuydu. 1906, 1912 ve 1914 tarihli sayılarda karikatüristler, birdenbire moda olan kazı yapma merakıyla alay ediyorlar: Görünüşe göre elinde kürek olan herkes kendini arkeolog ilan edebilirdi ve çıkarılan herhangi bir iskelet mutlaka bir feodal lorda – ya da bizzat Âdem’e – ait olmak zorundaydı. Ziyaretçiler, “antik başkent”in hiçbir konfor sunmamasından, başını dinlendirecek bir otelin bile olmamasından şikâyet ediyor. İroni yumuşak ama keskin ve Ani’nin başka türlü yaratma eğiliminde olduğu hayranlıktan belirgin bir şekilde farklı.
Nikolai Marr ayrıca, Katolikos II. Matteos İzmirlian’a 1910’daki Ani hac yolculuğunda eşlik eden Piskopos Krikor Balakian’ın anılarında da yer alıyor. Marr, Rus geleneğine uyarak Katolikos’u şehir kapısında ekmek ve tuzla karşıladı ve ardından Klasik Ermenice bir konuşma yaparak, maddi Ani’nin yanında artık “göksel Ani, pitoresk Ani ve bilimsel Ani”nin de olacağına söz verdi. Balakian, konuşmacı yarı İngiliz, yarı Gürcü olduğu ve bir Rus ile evli olduğu için dilbilgisi hatalarının kolayca affedilebileceğini belirtiyor. Birlikte okunduğunda, karikatür ve kronik, harabelerin aynı anda ulusal hürmet için, imparatorluğun hizmetindeki bilim için ve gündelik ironi için bir sahne görevi gördüğünü gösteriyor.
Sınırlar ötesi özlem
1921’den sonra, Ani sınırın Türkiye tarafında kalınca, bir kez daha kaybedildi; görünür ama neredeyse ulaşılamaz hale geldi. Şiir, bu mesafenin yaşandığı mecralardan biri oldu. Sergi, bir yüzyıldan fazla bir süreyi ve çeşitli coğrafyaları kapsayan, Karen Jallatyan ve Nanor Kebranian tarafından Ermenice orijinallerinden İngilizceye çevrilmiş bir şiir seçkisi sunuyor. Hamastegh’in “Tanıdık Geliyorsun” (1945) şiirinde bin bir kilise, Ararat ovaları üzerinde çalan ve inanç ya da köken fark etmeksizin duyan herkesi arındıran bin bir çana dönüşüyor. Hovhannes Shiraz’ın “Finale 2″si (1950-1951) tek bir dileğe dönüyor: Ani’ye ulaşmak ve ancak o zaman ölmek. Ve Maroush Yeramian’ın “Ani Ağıtı”nda (2015) dilin kendisi ufalanıyor, kelimeler sayfada moloz haline gelen duvar gibi parçalanıyor. Ancak özlem sözcüklerle sınırlı kalmadı. Sergideki en çarpıcı ve kendi tarzında melankolik nesnelerden biri, Boston’daki Ermeni Araştırmaları ve Çalışmaları Ulusal Derneği’nin (NAASR) “1968 Ermeni Miras Turu”nu duyuran bir broşürü. 1.195 dolara, diaspora Ermenilerine Boston’dan İstanbul ve doğu Türkiye’ye – Kars ve “antik başkent Ani” güzergâhta – ardından Erivan, Moskova ve Amsterdam’a uzanan bir aylık bir yolculuk sunuluyordu. Bu tür ilk tur 1967’de gerçekleşti; 1968 için reklamı yapılan tur hiç gerçekleşmedi. Broşür, Ermeni belleğinin Soğuk Savaş coğrafyasını yakalıyor: Dar bir nehirle ayrılan Ani ve Sovyet Ermenistanı, ancak birkaç ülkeyi ve Demir Perde’yi aşarak tek bir yolculukta ziyaret edilebilirdi. Ani’ye yapılan bu tür “hac” yolculukları Soğuk Savaş’la sona ermedi. 1987 ile 2017 arasında, Los Angeles’lı mühendis Armen Aroyan, 1.400’den fazla diaspora Ermenisine, atalarının sürüldüğü tarihi Batı Ermenistan’daki kasaba ve köylere rehberlik etti. Hangi yerleşimi aramaya gelmiş olurlarsa olsunlar, Ani hemen hepsinin paylaştığı tek yerdi.
Şiirler, tur broşürü ve “hac” yolculukları hep birlikte, Rus-Amerikalı kültür teorisyeni Svetlana Boym’un kayıp evi yeniden inşa etmeyi amaçlayan onarıcı nostalji ile özlemin kendisi üzerinde duran yansıtıcı nostalji arasında yaptığı ayrımı akla getiriyor. Ani, her zaman ikisi arasında salınmış görünüyor.
Süreklilikler ve Umutlar
Sınırlar daha geçirgen hâle gelmiş olabilir ama yerinden oynamadı. Devlet düzeyinde Türkiye, Ani’den hâlâ bir Ermeni alanı olarak söz etmekten kaçınıyor; Ermenistan ve diasporada ise şehir genellikle trajik, melankolik, zaman zaman saplantılı bir kayıp duygusuyla çerçeveleniyor. Bu arada, yeni bir miras söylemi yavaş yavaş şekilleniyor. Ani’nin UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedilmesi, koruma çabalarını ve yeni iş birliği biçimlerini getirdi; çağdaş seyahat yazıları ve harabelerin dijital belgelenmesi ise birkaç on yıl önce zar zor hayal edilebilecek bakış açıları açtı. Sergi, bu yeni ortaya çıkan sohbetin bir parçası olarak görülebilir.
Ani’yi çokluğuyla sunmanın ötesinde, sergi bizi onun ötesine bakmaya da davet ediyor. Orta Çağ Ermeni ve Polonya kronikleri, Kırım’daki ve daha sonra Lviv, Moldova ve Transilvanya’daki Ermeni topluluklarının izini, 1064’teki Selçuklu fethi ve 1236’daki Moğol ele geçirmesinden sonra Ani’den ayrılan göçmenlere kadar sürüyor. Bu toplulukların birçoğu da kendi başlarına “kayıp” hale geldi. Bu uzun ayrılışlar zinciri içinde görüldüğünde, Ani bir istisnadan çok, Gherla, Transilvanya’daki barok Armenopolis, Eski Culfa, Van, Şuşi ve Stepanakert gibi çok farklı yerleri içeren, daha geniş bir Ermeni kayıp ve yeniden yapım tarihindeki bir düğüm olarak görünüyor.
Sergi, Ani hakkında tek bir anlatı sunmuyor ve bu belki de en büyük gücü. Bunun yerine, ziyaretçinin farklı bellek biçimleriyle – romantik ve ironik, bilimsel ve turistik, samimi ve siyasi – karşılaşmasına ve hangilerinin yankı bulduğuna karar vermesine izin veriyor. Hatırlamanın, Karen ve Konrad’ın ısrar ettiği gibi, bir direniş biçimi olduğunu söylüyorlar. Ama eleştirel kalmayı, belleğin sadık olduğu kadar yaratıcı ve performatif olduğunun farkında olmayı gerektiriyor. Akhurian’ın karşı kıyısındaki harabeler bin yıldır orada duruyor. Bundan sonra ne anlama gelecekleri, taşlardan çok onlara bakmaya devam edenlere bağlı.
Yazarın notu: “Ani: Bir Orta Çağ Ermeni Başkentinin Bin Bir Öbür Hayatı” Ermenistan Tarih Müzesi’nde 6 Ekim 2026’dan 6 Nisan 2027’ye kadar görülebilir.
Proje ve sergi hakkındaki görüşlerini cömertçe paylaştıkları için Karen Jallatyan ve Konrad Siekierski’ye teşekkür ederim.
Maria Gunko
Kaynak: https://evnreport.com/et-cetera/a-thousand-and-one-afterlives-ani-at-the-history-museum-of-armenia/
